Ở xã Phố Cáo - vùng đất địa đầu cực Bắc Tổ quốc quanh năm mây phủ, có một người đàn ông Mông ngoài 60 tuổi vẫn ngày ngày mang theo cây khèn đi khắp các thôn bản, khi thì dạy trẻ nhỏ thổi khèn, khi thì ngồi cùng già làng bàn chuyện bỏ hủ tục, khi lại lặn lội đường xa đến những xã bạn để truyền dạy dân ca, dân vũ. Người dân nơi đây vẫn gọi ông bằng cái tên trìu mến: "người thầy của bản làng". Ông là Vàng Chá Thào, sinh năm 1965, nguyên Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Phố Cáo, Chủ tịch Hội Người cao tuổi, Chủ tịch Hội Nghệ nhân dân gian xã, và là một trong số ít nghệ nhân được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú vì những cống hiến trong gìn giữ di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc Mông.
Từ cậu bé mê tiếng khèn đến người giữ hồn văn hóa dân tộc
Năm 13 tuổi, cậu bé Vàng Chá Thào đã mê đắm tiếng khèn, tiếng sáo và những phong tục tập quán của dân tộc mình đến mức quyết tâm tìm thầy học nghề. Ông tìm đến ông Vừ Nhè Cử - một nghệ nhân khèn nổi tiếng ở xã Lũng Thầu và ông Vàng Nhè Chí - người am hiểu sâu sắc các nghi lễ cưới, tang, cúng đầy tháng của người Mông, để xin thọ giáo. Sau nhiều năm miệt mài học hỏi, đến năm 16 tuổi, cậu học trò ngày nào đã trở thành một nghệ nhân thực thụ, từ đó đến nay, đều đặn tham gia trình diễn, điều hành các đội nghệ nhân trong mọi lễ hội lớn nhỏ của huyện, của tỉnh - từ Lễ hội Khèn Mông Đồng Văn đến Lễ hội hoa tam giác mạch trên cao nguyên đá.
Nhưng với ông Thào, giữ nghề cho riêng mình chưa bao giờ là đủ. Nhiều năm qua, ông đã trực tiếp truyền dạy khèn Mông, hát dân ca, các nghi lễ truyền thống cho hàng chục học trò, tiêu biểu như anh Vàng Chúng Sính - một trong những nghệ nhân trẻ đang tiếp nối con đường của thầy. Từ năm 2016, khi chương trình đưa văn hóa truyền thống vào trường học được triển khai, ông trở thành người thầy đứng lớp thực thụ, trực tiếp dạy hàng chục em học sinh Trường Trung học cơ sở xã Phố Cáo biết thổi khèn, hiểu về cội nguồn văn hóa dân tộc mình ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.
Không dừng lại trong phạm vi xã nhà, những năm gần đây, bước chân người nghệ nhân ấy còn in dấu khắp các bản làng xa xôi của tỉnh: từ lớp dạy 40 học viên tại xã Pả Vi, Mèo Vạc; lớp thổi múa khèn Mông cho hơn 30 học viên tại xã Phiêng Luông, Bắc Mê; đến lớp quy mô lớn với gần 90 học viên đến từ 6 xã tại Cán Tỷ, Quản Bạ. Sau khi tỉnh Hà Giang và Tuyên Quang hợp nhất, ông tiếp tục được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Tuyên Quang mời truyền dạy văn hóa Mông, phục dựng lễ hội Gầu Tào tại nhiều xã thuộc các huyện Sơn Dương, Hàm Yên, Chiêm Hóa, Na Hang - mang tiếng khèn, câu hát của người Mông cao nguyên đá đến với những vùng đất mới, góp phần lan tỏa bản sắc văn hóa dân tộc trên một địa bàn rộng lớn hơn.
Bác Vàng Chá Thào đến từng nhà dậy khèn Mông
Người đảng viên tiên phong nơi "trận địa" xóa bỏ hủ tục
Nếu như tiếng khèn, câu hát là niềm đam mê gắn bó cả cuộc đời, thì cuộc vận động xóa bỏ hủ tục, xây dựng nếp sống văn minh lại là "trận địa" mà người đảng viên Vàng Chá Thào bền bỉ theo đuổi suốt hơn một thập kỷ qua, trên cương vị Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã, rồi sau này là Chủ tịch Hội Người cao tuổi, Chủ tịch Hội Nghệ nhân dân gian xã Phố Cáo.
Ngay từ khi có Chỉ thị số 09-CT/TU ngày 10/5/2021 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Hà Giang về bài trừ hủ tục, phong tục, tập quán lạc hậu, cùng Nghị quyết số 27 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh, ông Thào đã chủ động tham mưu với cấp ủy, chính quyền xã xây dựng kế hoạch cụ thể, vận động các hộ nghệ nhân, thầy khèn, thầy tổng quản, người có uy tín ký cam kết thực hiện. Từ năm 2017 đến nay, ông đã trực tiếp tổ chức, giảng dạy 6 lớp truyền dạy phong tục, tín ngưỡng dân gian gắn với bài trừ hủ tục cho già làng, trưởng bản, bí thư chi bộ, người có uy tín đến từ 17/18 thôn trong xã; đồng thời trực tiếp đứng lớp truyền đạt nội dung này tại các huyện Mèo Vạc, Bắc Mê, Quản Bạ theo chương trình của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh.
Những nỗ lực bền bỉ ấy đã mang lại chuyển biến rõ nét trong đời sống đồng bào Mông nơi cao nguyên đá. Đến nay, đã có 7/12 dòng họ trong xã thực hiện tốt việc bài trừ hủ tục: đám tang được rút ngắn, không còn tổ chức kéo dài ngày, không còn tục dắt bò vào làm lễ; nhiều dòng họ như Ly, Lầu, Hầu, Vừ, Sùng, Sình và gần đây nhất là dòng họ Thào đã đưa người mất vào áo quan theo nếp sống văn minh. Tình trạng tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống - vốn là nỗi trăn trở nhiều năm của vùng cao - cũng giảm đáng kể; riêng những năm gần đây, cả xã chỉ còn ghi nhận 3 cặp có dấu hiệu tảo hôn và cả 3 cặp đều đã được vận động, tuyên truyền thành công để hoãn hôn. Trong việc cưới, tình trạng thách cưới, ép gả, cưới khi chưa đủ tuổi cũng dần được đẩy lùi; các gia đình tổ chức ăn uống gọn nhẹ, hợp vệ sinh, không còn kéo dài 2-3 bữa như trước.
Là người uy tín bác Thào thường là người đứng ra tại các lễ cúng tại địa phương
Quả ngọt từ một hành trình bền bỉ
Với những đóng góp không ngừng nghỉ cho sự nghiệp bảo tồn văn hóa và xây dựng đời sống văn minh nơi bản làng, nghệ nhân Vàng Chá Thào đã được ghi nhận bằng nhiều phần thưởng cao quý: Bằng khen của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Hà Giang năm 2017 về thành tích xuất sắc trong thực hiện Chỉ thị 30-CT/TU về nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang, lễ hội; Bằng khen của Chủ tịch UBND tỉnh Hà Giang năm 2017 về 15 năm thực hiện Nghị quyết 25-NQ/TW về công tác tôn giáo; Giấy khen của Chủ tịch UBND huyện Đồng Văn năm 2023 về thành tích xóa bỏ hủ tục, xây dựng nếp sống văn minh giai đoạn 2022-2025. Đặc biệt, năm 2019, ông vinh dự được Chủ tịch nước trao tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú vì đã có cống hiến xuất sắc trong gìn giữ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc.
Người thầy nỗ lực truyền nghề cho thế hệ trẻ
Ở tuổi ngoài 60, mái tóc đã điểm bạc, nhưng người đảng viên, nghệ nhân ấy vẫn chưa một ngày ngơi nghỉ với những buổi lên lớp dạy khèn cho trẻ nhỏ, những cuộc họp dòng họ bàn chuyện tang ma, cưới hỏi vẫn đều đặn diễn ra như một phần không thể thiếu trong cuộc sống của ông. Với người đảng viên, nghệ nhân ấy, giữ gìn văn hóa dân tộc và xây dựng đời sống văn minh cho bà con chưa bao giờ là hai việc tách rời, mà là một hành trình song song, bổ trợ lẫn nhau - bởi chỉ khi hủ tục lạc hậu được đẩy lùi, những giá trị văn hóa đích thực như tiếng khèn, câu hát mới có đất để tỏa sáng bền lâu.
Câu chuyện về "người thầy của bản làng" Vàng Chá Thào là minh chứng sinh động cho vai trò của người đảng viên gương mẫu, gần dân, sát dân ở cơ sở - người không chỉ đi đầu trong công tác tuyên truyền, vận động quần chúng thực hiện chủ trương, nghị quyết của Đảng, mà còn bằng chính tình yêu, trách nhiệm và sự bền bỉ của mình, từng bước làm thay đổi diện mạo đời sống văn hóa - xã hội của một vùng đất còn nhiều gian khó nơi địa đầu Tổ quốc.
Bài, ảnh: Hoàng Yến
