Hàng năm cứ vào đầu mùa lúa chín cuối tháng 8 đầu tháng 9 (âm lịch), đồng bào dân tộc Nùng xã Bản Máy, tỉnh Tuyên Quang lại nô nức tổ chức lễ cúng mừng cơm mới. Đây là một nghi lễ nông nghiệp không chỉ hàm chứa giá trị văn hóa độc đáo về tín ngưỡng, tâm linh mà còn thể hiện sự tôn vinh về cây lúa, cây nông nghiệp quan trọng trong đời sống sản xuất và sinh hoạt của cộng đồng dân tộc Nùng.
Trao đổi với chúng tôi ông Lù Văn May thôn Chiến Phố cho biết: Lễ cúng mừng cơm mới thông thường chỉ kéo dài khoảng vài ba tuần khi bước vào mùa gặt. Tùy thuộc vào các hộ gia đình trong làng bản thống nhất chọn một ngày đẹp đầu vụ thu hoạch lúa làm ngày tổ chức lễ cúng mừng cơm mới, dâng thành quả lao động tốt đẹp nhất lên các vị thần thánh cùng gia tiên, cầu mưa thuận gió hòa, làm ăn phát đạt, mùa màng tươi tốt, con cháu mạnh khỏe và bày tỏ sự tôn kính lên ông bà tổ tiên đã khuất. Nghi lễ quan trọng nhất trong lễ cúng mừng cơm mới của dân tộc Nùng là nghi lễ đi đón rước hồn lúa mới về nhà.
Xuất phát từ quan niệm vạn vật đều có linh hồn và sự trân trọng giá trị của cây lúa trong đời sống sản xuất, sinh hoạt, vì vậy người dân ở đây coi trọng cây lúa là loại cây linh thiêng trong tâm thức tín ngưỡng. Với họ không quan trọng nam hay nữ đi rước hồn lúa về nhà, gia chủ sẽ chuẩn bị các điều kiện cần thiết như: một bình ống nứa đựng một ít nước ruộng, thúng đeo vai đựng gói ro bếp, bột ngô, gạo, trứng gà, liềm để xin các thần linh rước hồn lúa về nhà, khi tới đồng ruộng gia chủ sẽ đứng về hướng đông thể hiện của sự sinh sôi nảy nở, lấy từng gói ro, bột ngô, gạo chọn đặt vào gốc cây lúa trĩu hạt nhất để xin rước hồn lúa mới. Khi rước hồn lúa từ ngoài đồng ruộng về gia chủ sẽ ngắt một cành cây nhỏ có gái bưởi hoặc chanh cho vào thúng để cho hồn lúa không chạy mất khi gặp người cùng làng đi trên đường. Khi rước hồn lúa về tới nhà gia chủ sẽ chia thành 2 túm lúa đặt trên một góc bàn thờ để chờ cúng.
Nghệ nhân Lộc Tiến Săm thôn Chiến Phố chia sẻ: Lễ vật trong mâm cúng của các gia đình rất phong phú và đa dạng, ngoài thức ăn được chế biến từ các sản vật do gia đình tự chăn nuôi, trồng cấy như: thịt gà, vịt, thịt lợn, cá. Ngoài ra gia chủ còn chuẩn bị các loại hoa quả như: lê, ổi, mắc cọp, đỗ đã được bổ sẵn để đồ chín cùng sôi và đặt lên bàn thờ dâng cúng tổ tiên. Người thực hiện nghi lễ cúng cơm mới là thầy cúng trong bộ trang phục truyền thống, mời đón các vị thần nhà, thần nông, thần thổ địa làm lễ tạ ơn vì đã giúp đỡ cho được một năm được mùa.
Lễ cúng mừng cơm mới không chỉ là phong tục văn hóa độc đáo trong nền văn hóa truyền thống các dân tộc mà còn thể hiện một tâm thức, tín ngưỡng về cây nông nghiệp trong đời sống sản xuất và sinh hoạt, thể hiện sự trân trọng giá trị, tôn vinh cây lúa trong đời sống văn hóa tín ngưỡng cũng như đời sống vật chất của các dân tộc khác nói chung và dân tộc Nùng xã Bản Máy nói riêng.
Mai Loan
